Zo’n mijlpaal nodigt niet alleen uit tot een feestelijke terugblik, maar ook tot reflectie. Hoe staat ons stelsel er nu voor? Ervaren cliënten de bescherming die beleidsmakers, werkgevers en sociale partners voor ogen hebben? En vooral: hoe zorgen we dat sociale zekerheid toekomstbestendig blijft? Deze vragen stonden centraal tijdens twee recente bijeenkomsten: een toekomstverkenning met 2050 als horizon en een gesprek met jongeren over werk, zekerheid en meedoen.

Toekomstverkenning: Sociale zekerheid in 2050

Op het ministerie van SZW kwam op 20 januari een groep beleidsmakers en strategen bijeen voor de startbijeenkomst van het jubileumjaar, georganiseerd door UWV, SZW, Stichting Toekomstbeeld der Techniek (STT) en CPB. Centraal stond de vraag: hoe ziet sociale zekerheid eruit in 2050? Deze bijeenkomst gebruikte de vier toekomstscenario’s uit de CPB-verkenning ‘Kiezen voor later’ als vertrekpunt: Markt, Autonoom, Samen en Duurzaam.

Elk scenario brengt andere uitdagingen en keuzes met zich mee voor sociale zekerheid, maar allemaal draaien ze om hetzelfde ‘trilemma’: het evenwicht en de uitruil tussen i) inkomensbescherming, ii) activering richting werk en iii) eenvoud in uitvoering. Een sterke nadruk op één of twee doelen gaat vaak ten koste van één of twee andere: meer bescherming maakt het stelsel meestal duur en complex, sterke activering kan de bescherming onder druk zetten, en vereenvoudiging houdt vaak minder maatwerk in.

Vervolgens gingen de deelnemers aan de slag met de scenario’s. Daarbij stond de volgende aanname centraal: ‘in 2050 is het stelsel van sociale zekerheid eenvoudig, zowel voor burgers als voor de uitvoering.’ Voor elk van de vier scenario’s werd dus een toekomst verkend waarbij vereenvoudiging het uitgangspunt was. Dit leidde tot zeer uiteenlopende werkelijkheden in 2050, van lage uitkeringen en groeiende ongelijkheid tot versterkte sociale cohesie en lokale burgerinitiatieven, van een samenleving met baangaranties tot een basisinkomen.

Een belangrijke conclusie luidde dan ook dat vereenvoudiging, hoewel breed gewenst, nooit neutraal is. De bijeenkomst leverde geen voorkeur in toekomstscenario’s op; het doel was om inzichtelijk te maken waar belangrijke spanningen zitten. De scenario’s boden deelnemers een gezamenlijk referentiekader om die afwegingen te bespreken en om verder te denken over de toekomst van sociale zekerheid.

Meer lezen? Bekijk het verslag van de toekomstverkenning: Toekomstverkenning 125 jaar sociale zekerheid.

Jongeren en sociale zekerheid: Aansluiten bij een nieuwe generatie

In Amsterdam organiseerden het Nederlands Genootschap Sociale Zekerheid (NGSZ) en het Nederlands Instituut voor Sociale Zekerheid (NISZ) op 4 februari een bijeenkomst met jongeren en professionals, waaronder beleidsmakers. Centraal stond de vraag: hoe blijft het stelsel van sociale zekerheid aansluiten bij jongeren, nu hun levens en loopbanen er anders uitzien dan toen veel sociale wetten werden gemaakt? In de woorden van Lotte Prins (SER Jongerenplatform): ‘Dertig jaar geleden was het anders om jong te zijn dan nu. Als beleid daar geen rekening mee houdt, sluit het niet aan op onze levens.’

Uit de Jongerenverkenning ’t Tij Keren van het SER Jongerenplatform bleek dat onzekerheid over werk, wonen en inkomen zich opstapelt bij jongeren. Ruim de helft van hen geeft aan te weinig te verdienen om rond te komen, en één op de vijf jongeren met een flexibel contract is ontevreden over het werk. Beide problemen hebben directe gevolgen voor mentale gezondheid en dagelijks functioneren.

Wieke Smit (PensioenLab) en Tamar van Bokhoven (Jongerendenktank van de Belastingdienst) benadrukten de noodzaak om jongeren structureel te betrekken bij beleid: benader hen niet als doelgroep, maar als mede-ontwerpers. Smit: ‘Als je jongeren pas aan het einde vraagt wat ze ervan vinden, ben je eigenlijk al te laat’. Een interactieve tool over toeslagen, met jongeren ontwikkeld en getest in een mbo-klas, bleek bijvoorbeeld veel effectiever dan traditionele voorlichting. Van Bokhoven vertelde dat jongeren na afloop zeiden: ‘Als ik straks achttien ben, ga ik meteen zorgtoeslag aanvragen.’ Dat moment maakte zichtbaar wat begrijpelijke informatie kan doen.

In het panelgesprek kwamen concrete ervaringen aan bod. Ihab Laachir (JongPIT) vertelde hoe jongeren met een beperking voortdurend moeten uitleggen wat ze nodig hebben. Abdelhaq Jermoumi, wethouder in Leiden, deelde een succesverhaal: dakloze jongeren kregen tijdelijk een onvoorwaardelijke uitkering, wat hen ruimte gaf om hun leven weer op te pakken.

Beleid, uitvoering en dienstverlening worden dus beter wanneer jongeren structureel worden betrokken. Regels en communicatie moeten aansluiten op hun leefwereld, met aandacht voor mentale gezondheid en kwetsbare groepen.

Meer lezen? Bekijk het verslag van de bijeenkomst met jongeren: In gesprek met jongeren over werk, zekerheid en meedoen.

Denk mee!

Beide bijeenkomsten laten zien dat sociale zekerheid nooit af is. Het stelsel moet blijven meebewegen met veranderingen in de samenleving, technologie en arbeidsmarkt. Het jubileumjaar 125 jaar sociale zekerheid biedt volop gelegenheid om mee te praten en te denken over de toekomst. Op de website 125jaarsocialezekerheid.nl vind je een overzicht van komende activiteiten, verslagen en achtergrondinformatie. Sluit aan bij het debat en ontdek hoe jij kunt bijdragen aan een toekomstbestendig stelsel!

Timor El-Dardiry, strategisch beleidsadviseur bij UWV