De klimaatcrisis zorgt voor een wereld die steeds onleefbaarder wordt. Dat heeft ook gevolgen voor het beroep van de sociaal werker. Neem een sociaal werker in een hete, versteende wijk. Hij ziet dat mensen door de hitte vaker binnenblijven, minder contact hebben met anderen en daardoor sneller vereenzamen. Slechte nachtrust en stress leiden bovendien tot meer psychische klachten. 

Toch kan de sociaal werker hier nu weinig mee. Sociaal werkers missen op dit moment de kennis en vaardigheden om klimaatgerelateerde problemen aan te pakken. Het beroep is simpelweg onvoldoende toegerust op de sociale gevolgen van de klimaatcrisis.

Ik zie daar twee belangrijke oorzaken voor. Ten eerste heeft het sociaal werk een te mensgericht wereldbeeld. Het stelt zichzelf primair tot doel het welzijn van mensen te bevorderen, waardoor de natuur buiten beeld valt. Dat is opvallend, omdat binnen het vak al langer een ecosociaal perspectief bestaat, onder andere uitgewerkt door Richard de Brabander. Door de mens los te zien van zijn leefomgeving blijft de ecologische dimensie structureel onderbelicht.

Ten tweede heeft ecosociaal werk geen plek in het onderwijs en in de beroepspraktijk. Dit is terug te zien in het landelijk opleidingsprofiel Social Work, waar dit nauwelijks is uitgewerkt. Daardoor besteden opleidingen weinig aandacht aan mens-natuurrelaties, omdat het opleidingsprofiel het kader vormt waar zij zich aan moeten houden. Ook de beroepspraktijk is nog weinig bezig met ecosociaal werk. Uit de Grote Raadpleging van Movisie onder sociaal werkers bleek dat slechts een kleine minderheid ecosociaal werk in de praktijk brengt.

Groene transitie

Andere beroepssectoren laten zien dat het goed mogelijk is om te staan voor de groene zaak. Zo werken duurzame zorgprofessionals actief aan het verminderen van wegwerpmateriaal in de zorg en dragen daarmee bij aan een groene transitie van de zorg. Hun inzet laat zien dat verandering binnen een beroep wel haalbaar is.

Ook sociaal werk kan veel betekenen in de verbinding tussen mens en natuur. Zo kan de natuur gebruikt worden als een krachtig middel. Denk bijvoorbeeld aan een jongerenwerker die ‘walk and talk coaching’ toepast in de natuur. Het is bekend dat dit leidt tot grote verbeteringen in het mentale welzijn van cliënten. Ook kunnen sociaal werkers ijveren voor gelijke toegang tot groene ruimtes bij de plaatselijke wethouder, zoals de versteende wijk uit het voorbeeld. Want groen in de buurt is niet voor iedereen vanzelfsprekend - en dat vergroot de sociale ongelijkheid. Amerikaans onderzoek laat bijvoorbeeld zien dat zwarte gemeenschappen drie keer meer kans hebben om in een natuurarme omgeving te wonen dan witte gemeenschappen. Verder kan een sociaal werker pleiten voor rechtvaardig duurzaamheidsbeleid door bijvoorbeeld bewoners en betrokkenen te mobiliseren voor actie. Een recent voorbeeld zijn de protesten tegen de verbreding van de A27 ten koste van landgoed Amelisweerd.

Oorzaken aanpakken

Als sociaal werk de verbinding tussen mens en natuur blijft negeren, dan heeft dat diepgaande gevolgen. Sociale problemen zullen verergeren doordat de leefomgeving verslechtert en dieperliggende oorzaken niet worden aangepakt. Net als in de wijk uit het voorbeeld zullen psychische klachten en sociaal isolement blijven bestaan zonder een ecosociaal perspectief. Ook worden kwetsbare groepen nog kwetsbaarder en groeit daarmee de sociale ongelijkheid. Dit treft vaak mensen die in wijken wonen waar weinig natuur te vinden is. De sociaal werker dreigt daarom aan relevantie te verliezen als het geen onderdeel is van de oplossing van de klimaatcrisis.

Werkgevers in het sociale domein en opleidingen sociaal werk moeten daarom de handschoen oppakken en de verbinding tussen mens en natuur centraal stellen. Werkgevers kunnen dat doen door professionals te trainen in natuurinclusief werken en eocsociale stageplekken aan te bieden. Opleidingen moeten hun curricula aanpassen, zodat er een nieuwe generatie ecosociaal werkers worden opgeleid die mens en natuur met elkaar verbinden.

De weg vooruit begint bij één keuze: erkennen dat het welzijn van mensen nooit losstaat van de wereld waarin ze leven.

Dr. Maarten ter Huurne is hogeschoolhoofddocent aan de Hogeschool Utrecht en onderzoeker bij het lectoraat Duurzame Gemeenschappen.

Als ik oppervlakkig om me heen kijk, zou je op het spoor kunnen zitten dat we écht in een rijk land wonen. De restaurants zitten vol; eten zonder reservering gaat niet. De pretparken floreren als nooit tevoren en de meest wilde vakanties zijn “gewoon” geworden. Maar ik wil niet oppervlakkig kijken, want ik weet dat er ook een andere werkelijkheid is.

Sinds mijn vroeg pensionering begin 2025, ben ik vrijwillig bestuursvoorzitter van Stichting Leergeld Parkstad. Het werd tijd voor mij om iets terug te geven aan de maatschappij. Ik heb in mijn jeugd en mijn latere carrière alle kansen gekregen om me te ontwikkelen. Het gevolg was een prachtige baan met een dito inkomen. Altijd in het sociale domein. Dat is niet alleen een interessant werkgebied, maar er is ook veel te doen.

Als je in Nederland kwetsbaar bent, op welke manier dan ook, dan is meedoen aan onze samenleving niet vanzelfsprekend. Hoe hard we ook met z’n allen roepen dat we inclusief willen zijn, de werkelijkheid is dat absoluut niet. Dat merkte ik als bestuurder bij MEE, waar iedere dag duidelijk was dat mensen met een beperking in onze samenleving behoorlijk op achterstand staan. In werk, in beschikbare financiële middelen en eigen regie op hun leven.

En nu zie ik het ook in mijn eigen regio op het vlak van armoede.

Natuurlijk wist ik door mijn werkervaring bij diverse sociale diensten dat het aantal mensen met een uitkering in Zuid Limburg groot is. Maar toch schrik ik van de aantallen kinderen dat aangewezen is op voorzieningen van bijvoorbeeld Stichting Leergeld. In Parkstad jaarlijks bijna 6.000! En dan is het nog maar de vraag of we iedereen hebben weten te bereiken. Zij ontvangen een schoolspullenpas, een fiets of laptop en we zorgen er samen met het Jeugdfonds Sport en Cultuur voor dat zij lid kunnen zijn van een (sport)vereniging of een muziekinstrument kunnen bespelen. Hele normale dingen toch? Zou je zeggen, maar voor al deze kinderen dus niet vanzelfsprekend.

Maar, we leven toch in een rijk land?

Inderdaad; ons land is rijk! Dat is absoluut een feit. Maar we zijn er blijkbaar niet zo goed in met elkaar om onze rijkdom ook een beetje eerlijk te verdelen. Als je genoeg geld en goederen hebt, dan weet je misschien niet eens dat er ook een andere wereld in je eigen omgeving is. Als ik uitleg wat ik nu in mijn vrije tijd doe en daar wat getallen bij noem, dan schrikt iedereen. Het kan toch niet waar zijn dat er zoveel kinderen in armoede leven?

Jawel; het is wel onze realiteit. En door landelijk de definities van “armoede” aan te passen, verandert niet de dagelijkse werkelijkheid van een kind dat geen sinterklaascadeautjes krijgt of nog nooit naar een theater is geweest omdat de kaartjes veel te duur zijn. Het zorgt er ook niet voor dat een kind, net als de vriendjes en vriendinnetjes, naar de scouting kan, of de voetbalclub.

Het wrange is dat een steeds groter deel van deze kinderen werkende ouders heeft. Ja, twee werkende ouders zelfs. Het vaak gehoorde adagium “dan moeten ze maar gaan werken”, gaat echter niet meer op. Waar gaat het dan mis? Dat is een grote politieke vraag die ik hier niet kan beantwoorden.

Het enige wat ik kan en zal doen, is mij samen met heel veel vrijwilligers in onze regio inzetten om ervoor te zorgen dat onze kinderen wél kunnen meedoen aan de samenleving in de hoop de achterstand op latere leeftijd te voorkomen.

Irene Thuis (vrijwillig) bestuursvoorzitter Stichting Leergeld Parkstad

Vorige week hoorde ik dat ze ziek thuis zit met flinke burn-out klachten.

Het raakte me meer dan ik had verwacht. Niet alleen omdat ik om haar geef, maar omdat ik me afvraag: wat maakt dat de een uitvalt en de ander niet? Niet in de zin van "wie doet het beter", maar echt: wat is hier aan de hand? En dat ‘niet-kunnen-loslaten’ heb ik ook, dus loop ik dan ook dat risico? 

De mythe van de harde werker

We hebben in Nederland een hardnekkig en eigenaardig ideaal. De professional die altijd bereikbaar is en 's avonds nog even mail checkt. Die in het weekend zakelijke appjes beantwoordt en tegelijkertijd speelt met de kinderen. We noemen dat betrokken, gedreven en toegewijd. En ergens hebben we dat verheven tot professioneel goed gedrag.

Onderzoek vertelt een ander verhaal. Een longitudinale studie volgde werkende volwassenen gedurende een jaar en bekeek hun vermogen tot "psychological detachment” oftewel mentaal loslaten. De resultaten zijn confronterend: mensen die beter konden loskoppelen van hun werk, hadden na dat jaar significant minder emotionele uitputting, minder angstklachten en een hogere score op hoe tevreden ze waren over hun leven. Maar het meest interessante? De mensen die tijdens dat jaar leerden om beter los te laten, lieten de grootste verbetering zien in mentale gezondheid. Het vermogen om los te laten is dus niet aangeboren. Het is aan te leren. 

Het is niet de werkdruk, het is wat je ermee doet na werktijd

Hier komt het ongemakkelijke deel. Want we praten veel over werkdruk. Te weinig mensen, te veel werk, te weinig tijd. En ja, dat is allemaal waar. Maar andere onderzoeken laten zien dat medewerkers met hoge werkdruk die wél goed mentaal kunnen loskoppelen, significant minder burn-outklachten vertonen dan collega's die niet kunnen loslaten. 

Lees die zin nog een keer. Het is dus niet alleen de stress zelf. Het is vooral wat er gebeurt ná werktijd. Of je hoofd is achtergebleven op kantoor. Of je 's nachts wakker ligt van problemen op het werk of met oplossingen die je uit je slaap houden. Of je tijdens het eten met je partner eigenlijk aan die vervelende mail zit te denken.

In de psychologie heet dit ruminatie. Ik noem het piekeren. Dat eindeloze gedachtemalen zonder dat je tot nieuwe inzichten komt. En hier wordt het link met burn-out echt duidelijk: ruminatie houdt je sympathische zenuwstelsel geactiveerd. Je stresshormonen blijven hoog en zo ook je hartslag. Je lichaam denkt dat je nog steeds aan het werk bent, ook al lig je in bed.

De cijfers die we liever niet zien

Een kwart van de werknemers tussen achttien en vierendertig jaar heeft burn-outklachten. Bij studenten in het hoger onderwijs ligt dat percentage boven de vijftig procent. Drieënveertig procent van de jongvolwassenen voelt zich heel vaak gestrest. We kunnen doen alsof dit een individueel probleem is. Alsof mensen gewoon beter moeten leren omgaan met stress en veerkrachtiger moeten zijn. Allemaal aan de yoga en mindfulness. 

Maar de verantwoordelijkheid ligt wat mij betreft niet alleen bij het individu. In veel teams heerst een impliciete norm. Je bent een goede professional als je betrokken bent en altijd dat stapje extra zet. We zien het, normaliseren het en het applaus volgt. Maar wat zeggen we daarmee tegen de professional die om vijf uur de laptop dichtslaat en daadwerkelijk stopt met nadenken over werk? Die de werktelefoon uitzet in het weekend? Die nee zegt tegen die extra verantwoordelijkheid omdat ze haar grenzen kent?

Vaak kijken we net iets minder waarderend naar die persoon. Minder gedreven. Of we zeggen het te bewonderen, maar als het erop aankomt handelen we niet naar die waardering. Terwijl het onderzoek aantoont dat juist die persoon het langste vol zal houden. Dat juist die persoon over vijf jaar nog steeds met energie en scherpte het werk doet, terwijl de altijd-maar-doordraaiers uitvallen. 

Dus hier is de vraag die ik aan jullie wil voorleggen: wat voor cultuur creëren we eigenlijk?

Belonen we mensen die grenzen stellen of mensen die ze overschrijden? Vieren we de professional die na een hectische week even offline gaat, of de professional die "gewoon doorwerkt"? Hoe reageren we als iemand zegt: "Ik moet even stoppen, mijn hoofd is vol"?

Want we kunnen wel praten over burn-outpreventie en duurzame inzetbaarheid en veerkracht. We kunnen cursussen geven en mindfulness-apps aanbieden en het belang van werk-privébalans benadrukken. Maar als de manager tegelijkertijd om negen uur 's avonds mails stuurt en de collega die om half vijf weggaat wordt aangekeken alsof ze parttime werkt, dan is de boodschap glashelder: loslaten wordt niet gewaardeerd hier.

Geen oplossingen, wel een spiegel

Ik ga je geen stappenplan geven. Geen vijf tips om beter los te laten of rijtje interventies voor meer psychological detachment. Want eerlijk? Ik ben er zelf ook niet zo’n ster in. 

Daarom een spiegel want dit onderwerp vraagt om eerlijkheid. Over wat we vragen van mensen in hun werk. Die balans tussen prestatie en welzijn. Misschien verwachten we onmogelijke dingen van professionals: geef alles, maar brand niet op.

Die manager die uitviel? Die gaf niet te veel om haar team. Ze gaf te weinig om zichzelf. En wij hebben dat aangemoedigd. Of in ieder geval niet ontmoedigd.

En nu?

Misschien is de vraag niet hoe we mensen leren beter los te laten. Misschien is de vraag: waarom hebben we een systeem gecreëerd waarin loslaten al een prestatie op zich is geworden?

Want als een kwart van je jonge professionals uitvalt aan burnout, dan is het probleem niet dat ze niet goed genoeg kunnen ontspannen. Dan is het probleem dat we hebben toegestaan dat een situatie ontstaat waarin permanente mentale overbelasting normaal is geworden.

De cijfers zijn er. Mensen die mentaal kunnen loskoppelen van hun werk, overleven. Mensen die dat niet kunnen, vallen uit. De vraag is: wat gaan we daarmee doen?

En belangrijker nog: welk soort professional willen we over vijf jaar nog hebben? De doordraaier die uitgebrand op de bank zit? Of de professional die grenzen heeft leren stellen en daarom nog steeds met energie en scherpte haar werk doet?

Het antwoord lijkt me duidelijk. De vraag is of we de moed hebben om ons beleid daarop aan te passen.

Petra Wildoer, Jobcoach bij SWOM (Stichting Studeren en Werken Op Maat).