De afgelopen decennia is het keer op keer voorgekomen dat de uitvoering van beleid verkeerd uitpakte. De Toeslagenaffaire, de decentralisaties die de problemen in de jeugdzorg hebben vergroot, het geen rekening houden met het tekort aan verzekeringsartsen bij de invoering van de Wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen… Zomaar wat voorbeelden waarbij beleidsmakers geen goed beeld hadden van de uitvoeringspraktijk en leefwereld van mensen. Zo hebben ook de bezuinigingen op de zorg effecten met zich meegebracht waar geen rekening mee is gehouden.
Introductie van de participatiesamenleving
Vergrijzing en technologische vooruitgang hebben tot gevolg dat de zorg steeds duurder wordt. Om de kosten te kunnen beheersen, zijn er de afgelopen decennia enorme bezuinigingen doorgevoerd. In dezelfde periode was er de wens voor minder overheidsbemoeienis en meer eigen verantwoordelijkheid voor burgers. De participatiesamenleving werd geïntroduceerd. In dit ideaalbeeld ging men ervan uit dat als iedereen zijn eigen kracht zou benutten en hulp zou krijgen uit zijn of haar netwerk, de zorgvraag wel zou worden opgepakt. Hierbij heeft de overheid te weinig rekening gehouden met mensen die hiertoe niet in staat zijn.
Uit onderzoek blijkt dat ouderen, mensen die een chronische ziekte of beperking hebben, lager opgeleid zijn, minder makkelijk toegang hebben tot zorg. Bij toegang gaat het hierbij onder andere over het kunnen vinden en begrijpen van informatie over zorg en gezondheid, in staat zijn om naar de plek toe te komen waar zorg wordt aangeboden en het kunnen betalen van zorg. Deze drempels hebben ertoe geleid dat deze mensen zorg zijn gaan mijden, en dit heeft zeer negatieve gevolgen. Zo is hun gezondheid verslechterd en moeten ze nog meer een beroep doen op de zorg. Oftewel, de bezuinigingen hebben het averechtse effect dat de overheid meer geld kwijt is aan de zorg voor deze mensen.
Rozemarijn komt minder buiten
Een voorbeeld waarin zorgmijden negatieve gevolgen heeft voor de gezondheid is het verhaal van Rozemerijn (21)[1]. Door meerdere lichamelijke beperkingen zit ze in een rolstoel en is ze niet in staat om te studeren of te werken. Haar beperkingen hebben ook het gevolg dat ze extra kosten betaalt voor medicijnen, het reizen naar het ziekenhuis en een diëtist. Om sterk en zelfstandig te blijven is fysiotherapie zeer belangrijk voor haar. Omdat ze dit niet kan betalen, mijdt ze sessies. Het gevolg hiervan is dat haar lichaam zwakker wordt, ze afhankelijker wordt van zorg en minder buiten komt. Willen we in een land wonen waarin mensen zo worden behandeld?
Bezuinigingen die geen besparing opleveren en de aanname dat iedereen zich vanuit eigen kracht en met een eigen netwerk wel zou kunnen redden. Je kunt hierbij de vraag stellen of politici en ambtenaren beleid vooral bedenken achter een tekentafel. Om tot goed beleid te komen, is het niet alleen nodig dat ambtenaren dit theoretisch kunnen uitwerken, maar ook een helder beeld hebben van de alledaagse praktijk waarin verschillende mensen leven.
Helaas verwacht ik niet dat het zorgbeleid de komende decennia beter gaat aansluiten op de praktijk. Uit onderzoek blijkt dat er al 20 jaar wordt geprobeerd om de organisatie van de overheid wendbaarder te maken, zodat er beter kan worden ingespeeld op veranderingen[2]. Organisatieverandering blijkt moeilijk te realiseren bij overheden. Dit komt onder andere door de complexiteit van wetgeving, stapeling van beleid en verouderde ict-systemen.
Herstructurering van de overheid
Mensen die afhankelijk zijn van de overheid lopen hierdoor vaker vast. Het zou helpen als er in de politiek meer aandacht aan wordt besteed aan deze onderliggende problematiek, en meer focus op de lange termijn. Herstructurering van de overheid is geen onderwerp dat ik naar voren heb zien komen in de verkiezingsdebatten van de afgelopen 20 jaar. Het helpt ook niet mee dat politici vooral bezig zijn om goed te scoren in de media en gericht zijn op de korte termijn.
Helaas moet ik u op basis van het bovenstaande het volgende mededelen: als u een politicus de belofte ziet doen om de toegang tot zorg te verbeteren zonder een toekomstperspectief op een beter georganiseerde overheid, verwacht er dan maar niet te veel van.
Mark Homan, Ervaringsdeskundige toegankelijkheid met een bestuurskundige achtergrond
[1] https://www.patientenfederatie.nl/ervaringen/rozemarijn-het-is-oneerlijk-dat-toegang-tot-noodzakelijke-zorg-afhangt-van-iemands-inkomen
[2] https://www.kennisvandeoverheid.nl/actueel/nieuws/2026/06/04/al-twintig-jaar-duidelijk-waar-het-schuurt-nu-is-de-organisatie-aan-zet